404 Media vừa công bố một cuộc điều tra khiến giới sưu tập sách và cả dân làm content phải quay đầu nhìn: Amazon đang mua số lượng lớn sách hiếm qua các marketplace như Biblio, chuyển về kho ở Las Vegas, scan để train AI, sau đó tiêu hủy. Một cuốn sách từng được cả thế giới giữ gìn hàng chục năm giờ chỉ còn giá trị đúng một lần quét.
Amazon thực sự đã làm gì với những cuốn sách hiếm?
Theo điều tra của 404 Media, quy trình diễn ra khá mượt mà: sách hiếm được đặt mua từ các nhà bán trên Biblio, đơn hàng được theo dõi và cập nhật về một cơ sở của Amazon tại Las Vegas. Tại đó, sách được số hóa phục vụ huấn luyện mô hình AI, còn bản vật lý thì bị hủy bỏ. Nói cách khác, giá trị còn lại của cuốn sách nằm ở dữ liệu, không phải ở trang giấy.
Điều đáng nói là cách làm này có phần “khôn khéo” về pháp lý. Amazon từng đối mặt chỉ trích từ năm 2009 vì sáng chế dùng để mua sách, scan, rồi bán bản điện tử kèm bản gốc tặng kèm. Lần này, sách bị tiêu hủy sau khi scan, tức bản gốc không còn lưu hành, và câu hỏi về quyền sở hữu bản số hóa lại trở nên mập mờ hơn bao giờ hết.
Vì sao chuyện này quan trọng với người làm content?
Mình thấy nhiều bạn làm content, bán hàng online hay nghĩ chuyện AI “học” nội dung của người khác là chuyện của nhà xuất bản lớn. Nhưng vụ này cho thấy trào lưu ngược khá rõ: dữ liệu ngày càng khan hiếm, các ông lớn sẵn sàng săn lùng cả những cuốn sách chỉ còn vài bản trên đời. Nội dung chất lượng, dù cũ hay hiếm, đang trở thành nguyên liệu chiến lược của cuộc đua AI.
Nếu bạn đang nắm giữ nội dung độc quyền, bài viết chuẩn, dữ liệu riêng, đó là tài sản. Đừng vội cho không qua các thỏa thuận chia sẻ nội dung mập mờ. Bài viết về Apple trả tiền publishers cho Siri AI đã chỉ ra hướng đi ngược lại: có những bên vẫn chấp nhận trả tiền cho nội dung thật.
Scan rồi hủy sách khác gì so với các vụ kiện AI trước đây?
So sánh hai cách tiếp cận sẽ thấy rõ hơn. Anthropic từng bị tác giả kiện vì scan hàng triệu sách để train Claude, và vướng thêm trục trặc về cơ chế watermark của mình. Ở phía bên kia, Amazon chọn đường đi vật chất: sở hữu bản gốc, scan, rồi hủy. Cách này tránh được phần nào tranh cãi “bạn dùng tài sản của tôi”, nhưng đặt ra câu hỏi đạo đức về việc xóa sổ di sản văn hóa chỉ để lấy dữ liệu.
A vs B rõ rệt: một bên tranh luận pháp lý kéo dài năm tháng trên tòa, một bên dùng tiền mua sạch bản gốc rồi xử lý gọn trong kho. Cả hai đều cho thấy một sự thật khó chịu là dữ liệu huấn luyện đang là tài nguyên có hạn, và người có tiền sẽ luôn đi trước.
Nhà bán sách và người sưu tập cần làm gì ngay?
Nếu bạn có sách hiếm hoặc đang bán trên các marketplace, mình khuyên ba điều. Thứ nhất, kiểm tra kỹ người mua khi đơn hàng đến từ địa chỉ kho hàng lớn, đặc biệt khu vực Nevada. Thứ hai, nếu muốn bán, cân nhắc nhà sưu tập thật sự thay vì đại lý số lượng lớn, giá có thể chênh nhau nhưng cuốn sách vẫn được giữ gìn. Thứ ba, lưu lại hồ sơ chứng thực nguồn gốc, vì sách hiếm có giấy tờ luôn có giá trị cao hơn trên thị trường lâu dài.
Câu chuyện này sẽ đi về đâu?
Kịch bản khả dĩ nhất là các nhà lập pháp sẽ phải nhìn lại khoảng trống pháp lý về scan-and-destroy. EU với AI Act đã siết nhãn mác nội dung AI, còn Mỹ vẫn đang phân vân giữa lợi ích thương mại và bảo vệ di sản. Vụ việc cũng có thể trở thành tiền lệ trong các phiên tòa bản quyền AI sắp tới, tương tự cuộc chiến mà New York Times đang theo đuổi.
Còn với người làm MMO và content, thông điệp của mình rất đơn giản: nội dung gốc, dữ liệu riêng và tri thức chuyên sâu đang lên giá theo từng tháng. Ai sở hữu nội dung thật, người đó nắm quyền thương lượng. Ai chỉ sao chép và tổng hợp, người đó đang đứng về phía bị thay thế.
